HISTORIA OKOLICY
 

 

 

         Rozpatrując położenie badanego terenu na tle podziału fizyczno-geograficznego Polski wg J.Kondrackiego stwierdzamy, że obejmuje częściowo: Dolinę dolnego Sanu, Pradolinę Podkarpacką. Mezoregiony te wchodzą w skład większej jednostki zwanej Kotliną Sandomierską (makroregionu), ta zaś wchodzi w skład podprowincji zwanej Północne Podkarpacie.

         Sama gmina Tryńcza leży w widłach rzek: Sanu i Wisłoka. Przeważają na tym terenie (również w Gorzycach) gleby bielicowe, piaszczyste a w dolinie Sanu i Wisłoka gleby madowe o charakterze pyłowo-ilastym. Układ pól jest niwowy, typowy dla wszystkich osad zakładanych w lasach na prawach kolonizacji niemieckiej.

         Pod względem środowiska historycznego Gorzyce i okolice w XIII wieku stanowiły "wołość", a więc terytorialną jednostkę gospodarczo-administracyjną, stanowiącą integralną część księstwa przemyskiego. Po przeniesieniu w połowie XIII wieku siedziby księcia z Przemyśla do Halicza osady te wchodziły w skład księstwa halickiego jako część tzw. "górnej ziemi przemyskiej" podlegającej silnym wpływom władyki (biskupa) przemyskiego. Na stałe tereny te weszły w skład państwa polskiego w 1340r., ale do 1434r. obowiązywało tutaj prawo ruskie. Od XV wieku Gorzyce i okoliczne miejscowości wchodzą w skład powiatu przeworskiego, aż do roku 1866, kiedy to został włączony do powiatu łańcuckiego. W roku 1899 powiat przeworski został utworzony na nowo i istniał do 1975r. Obecnie, od 1.I.1999r., Gorzyce ponownie weszły w skład utworzonego powiatu przeworskiego.

         Pod względem administracji kościelnej obrządku łacińskiego Ruœ Czerwona dzieli³a się na archidiecezję lwowską (halicką), diecezję przemyską i chełmską. Interesujący nas teren należał zapewne do diecezji przemyskiej. Prawdopodobnie do 1400r. teren obecnej gminy Tryńcza należał do parafii w Krzeszowie nad Sanem, a następnie do parafii leżajskiej, przeworskiej, a od 1580r. do parafii w Gniewczynie (w tym i Gorzyce). W 1911r. powstała parafia w Tryńczy obejmująca swym zasięgiem okoliczne miejscowości: Głogowiec, Gorzyce (część), Ubieszyn, Wólkę Ogryzkową i Małkową. Część Gorzyc, tzw. przysiółki "Podłuże" i "Żurawiec" należały do parafii Gniewczyna.

         Pod względem hierarchii obrządku Wschodniego Ruś Czerwona dzieliła się na trzy eparchie: przemyską, lwowską i chełmską. W Gorzycach znajdowała się parochia unicka, nie jest jednak wiadomo kiedy ona powstała. W siedzibie owej parochii obecnie mieści się plebania, zaś cerkiew została zniszczona w pierwszych latach po II wojnie światowej w okresie walk z OUN-UPA.

         Tereny pomiędzy Tryńczą, Sieniawą, Gniewczyną, Jagiełłą i Gorzycami były zasiedlone już od najdawniejszych czasów tj. od młodszej epoki kamienia-neolitu. Dobre warunki klimatyczne, glebowe oraz bliskość Sanu i Wisłoka sprawiły, że tereny te były wyjątkowo dogodne do osadnictwa. W literaturze archeologicznej szeroko rozpowszechniony jest termin tzw. kultura przeworska, której istnienie przypada na okres od II wieku p.n.e do przełomu IV/V wieku n.e. Kultura ta objęła swym zasięgiem również interesujący nas obszar.

W miejscowościach Jagiełła, Gniewczyna Łańcucka i Tryniecka znaleziono granitowe toporki, siekierki, noże krzemienne i kamienne. Również epoka brązu, a szczególnie żelaza dostarcza dużą ilość przedmiotów kultury materialnej świadczących o ciągłości osadniczej na tym terenie. Oprócz znalezisk odnoszących się do kultury łużyckiej, występują również znaleziska z okresów wpływów kultury prowincjonalno-rzymskiej. Są to przede wszystkim importy (głównie denary rzymskie znalezione w Woli Buchowskiej niedaleko Gorzyc), które znajdują się w Muzeum Okręgowym w Jarosławiu oraz cmentarzyska szkieletowe (okolice Tryńczy) i osady. Wykopaliska te i znaleziska (tzw. "skarbów") opracowane zostały przez Janusza Reymana.

         Od V do X wieku rozwijała się w widłach Sanu i Wisły puszcza, której największy zasięg przypada na X-XIII wiek. Puszcza sandomierska, której resztki pozostały na interesującym na terenie w postaci dużego kompleksu leśnego leżącym pomiędzy Gorzycami a Gniewczyną i Jagiełłą gwarantowała łatwy dostęp do budulca i żywności, stąd począwszy od XIII wieku obszary te będą widownią nasilonej akcji osadniczej. Pomiędzy wiekami XIII-XIV powstały wszystkie miejscowości leżące na terenie obecnej gminy Tryńcza: Głogowiec, Wólka Ogryzkowa, Wólka Małkowa (Zalotowa), Wola Posańska (obecnie Gorzyce), Gniewczyna Łańcucka, Gniewczyna Tryniecka, Jagiełła i Tryńcza. Wśród nazw występują nazwy o charakterze topograficznym, patronimicznym (nazwy odojcowskie), dzierżawcze oraz takie, które oznaczają siedzibę ludzi. Jest poza tym grupa osad, która oprócz przydawki ma wyraz "Wola" lub "Wólka" (np. Wólka Ogryzkowa, Wólka Małkowa , Wola Posańska). Nazwy charakteru dzierżawczego, jak Gniewczyna Łańcucka i Gniewczyna Tryniecka powstały w XIV wieku i wywodzą się od założycieli-rycerzy, którym książęta i królowie piastowscy za zasługi wojenne nadawali puste dotychczas przestrzenie. Osady leśne zakładane na prawie polskim lub magdeburskim mają nazwy z przydomkiem "wola" (zapewne od słowa "wolnizna" - zwolnienia osadźcy i osadników od płacenia podatków na określony czas, które otrzymywali od seniora) zostały założone w okresie od XIII do XV wieku.

         Gorzyce do XVIII wieku nazywające się Wolą Posańską powstały zapewne w XIV wieku na pogorzelisku lub karczowisku. W swych początkach istnienia należały być może do rycerza Jana Pełki - właściciela pobliskich Pełkiń, którego wymienia nawet Jan Długosz w swej "Kronice Polski". Wspomina on, że był on dowódcą 39 Chorągwi Ziemi Jarosławskiej, która wsławiła się niebywałym męstwem w bitwie pod Grunwaldem (1410r.). Być może pod sztandarami tejże chorągwi służyli i mieszkańcy Gorzyc i okolicznych miejscowości. Pierwsza wzmianka dotycząca Tryńczy pojawia się w źródłach z XV wieku. Jest to zapisek sądu przeworskiego z 13.V.1437r., kiedy to występuje w nich "Szymco de Crinicza". Kolejne zaœ pochodzą z lat 1441, 1443, 1444, 1445 i 1446. Pierwsza wzmianka o samej wsi Tryńcza pochodzi z roku 1451, kiedy to Jan z Jarosławia pożyczył 50 marek pod zastaw wsi "Trincza". Chodzi tutaj o Jana zwanego później Zgłobieńskim, kasztelana wojnickiego i starostę ruskiego. Kolejna informacja o Tryńczy pochodzi z roku 1458, kiedy to synowie Rafała z Jarosławia, Jan Zgłobieński, Spytko i Rafał, zawarli umowę, w wyniku której dwaj ostatni otrzymali, oprócz połowy wójtostwa w Przeworsku i połowy miasta Przeworska, wsie Gniewczynę, Tryńczę i Wolę. W roku 1470 Rafał z Przeworska i Spytko z Jarosławia utworzyli jedną z pierwszych w Polsce ordynację rodową. Obejmowała ona dwa miasta i 32 wsie, które musiały być dziedziczone w linii męskiej, a w razie wygaśnięcia jarosławskiej linii Lewitów, przejść na Tarnowskich, a po nich na Melesztyńskich. Ordynacja była zatwierdzona przez Kazimierza Jagiellończyka 2.X.1470r w Piotrkowie. W skład klucza przeworskiego ordynacji wchodzi 11 wsi, między innymi Tryńcza i Gniewczyna. Na skutek śmierci Spytka w 1520r. klucz przeworski przechodzi w ręce rodziny Tarnowskich, a następnie w ręce rodu Ostrogskich i Lubomirskich m. in. w wyniku mariaży małżeńskich między tymi rodami. Zofia Ostrogska w 1520r. wydała przywilej, na mocy którego utworzono parafię w Gniewczynie, która prawdopodobnie objęła swym zasięgiem wtedy interesujące nas miejscowości. Gorzyce, Tryńcza, Jagiełła, Ubieszyn, Głogowiec, Wólka Ogryzkowa i Małkowa będą należeć do tej parafii aż do 1911r., kiedy to powstała parafia w Tryńczy. Objęła ona wówczas tzn. parafia w Tryńczy miejscowości: część Gorzyc (pozostała część Gorzyc należeć będzie dalej do parafii w Gniewczynie), Tryńczę, Jagiełłę, Ubieszyn, Głogowiec, Wólkę Ogryzkową i Małkową. Od 1580r. Przeworsk i okoliczne wsie, w tym i teren obecnej gminy Tryńcza przeszedł w ręce Lubomirskich. Jego właścicielami będą: Jerzy Sebastian Lubomirski (1616-1669), Stanisław Hieraklit Lubomirski (1641-1702), Józef Lubomirski (1641-1702), Józef Lubomirski (zmarły w 1732r.) i Antoni Lubomirski (1719-1782).

         Interesujący nas region był widownią częstych najazdów Tatarów. Jeden z większych najazdów miał miejsce w 1624., kiedy to Tatarzy dotarli aż pod Krosno. W czasie tego najazdu spustoszyli oni parafię gniewczyńską, a jej proboszcza Mateusza Wierzbickiego zamordowali. Dwa lata później w 1626r. miał miejsce kolejny napad Tatarów na południowo-wschodnie tereny Rzeczypospolitej, wtedy to oblegali oni bezskutecznie kościółek w Nowosielcach broniony przez wójta Pyrza i okolicznych mieszkańców. W czasie jednego z ataków na kościół zginie wódz Tatarów - Kantymir. Zostanie on pogrzebany w tzw. “kopcu tatarskim” istniejącym do chwili obecnej.

         W czasie “potopu” szwedzkiego. 22.III.1956r., wojska szwedzkie wycofując się w stronę Sandomierza znalazły się w okolicach Tryńczy i Gorzyc. Można przypuszczać, że w walce przeciwko Szwedom wzięli udział tutejsi chłopi, którzy byli wówczas poddanymi Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, autora uniwersału wzywającego chłopów do tworzenia oddziałów partyzanckich i szkodzenia nieprzyjacielowi na każdym kroku. W czasie odwrotu wojsk szwedzkich został spalony most na Wisłoku. Fakt położenia wielu miejscowości obecnej gminy Tryńcza sprawił, że wielu mieszkańców tego terenu zajmowało się szkutnictwem i pracą w porcie rzecznym. Mieszkaniec Ubieszyna Jan Mazurek i jego syn Walenty otrzymali 31.III.1669r. od Barbary Lubomirskiej ziemię za zasługi w "robieniu szkut". W 1681r. założony został w Gniewczynie szpital dla ubogich, którego celem było "wspieranie ubogich do pracy niezdolnych".

         5.VIII.1772r. został zawarty między Rosją, Austrią i Prusami traktat pierwszego rozbioru Polski. Na mocy tego traktatu Austria zagarnęła między innymi całe województwo ruskie, a więc i ziemie interesującego nas regionu. Pod panowaniem austriackim tutejsi chłopi uprawiali tak jak i dawniej żyto, jęczmień, owies, proso, grykę, groch, kapustę, marchew, pszenicę i konopie. Jak podaje Rewizja Generalna ziemi przemyskiej część zasańskiej z 1715r. w Tryńczy, Ubieszynie, Wólce Ogryzkowej i Zalotowej było 115 chałup, 5 karczmy, chałupników 20, kmieci 48.

         Wielkość gospodarstw rolnych w tym okresie można przedstawić jedynie hipotetycznie przez analogię do wielkości tychże na przyległych terenach. Księgi gromadzkie nie podają jaka była wielkość danego gospodarstwa, jedynie informują o mających miejsce aktach kupna i sprzedaży ziemi. Obok zajęć rolnych chłopi zajmowali się hodowlą, pszczelarstwem i tkactwem. Jak świadczą zapisy w księgach gromadzkich, dość rozpowszechnione było w Tryńczy i okolicznych miejscowościach pszczelarstwo, a w 1713r. w Woli Posańskiej (dzisiejsze Gorzyce) i Wólce Gorliczyńskiej (dzisiejsza Jagiełła) było 24 tkaczy chałupników. Z rzemieślników w księgach gromadzkich występują: kowal, szkutnik, rusznikarz zobowiązany do pracy dla dworu, ale za opłatą.

         Folwark tryniecki opierał swą gospodarkę z pewnością na pracy chłopów pańszczyźnianych. Pańszczyzna w 1579r. wynosiła trzy dni w tygodniu z zagrody i do roku 1713 nie uległa zmianie. Folwark nastawiony był na produkcję zboża, które łatwo znajdowało zbyt i było łatwe w transporcie, przy czym można było wykorzystywać Wisłok i San. Bronisław Cmela pisze, że w XVII wieku w Tryńczy był port rzeczny.

         Tryńcza i jej okolice leżące w widłach rzeki Wisłok i Sanu były szczególnie w przeszłości (również i obecnie) narażone na powodzie. Jak świadczą wzmianki w księgach gromadzkich, San niejednokrotnie zmieniał swoje koryto zalewając ziemie uprawne. Obok klęski powodzi nawiedzały interesujący nas region inne klęski elementarne. Pomiędzy rokiem 1465 a 1739 obecną gminę Tryńcza 48 razy nawiedzały powodzie, bądź też posuchy i ostre zimy. Powodzie te – jak się wydaje – były również powodem wybuchających na tym terenie epidemii chorób zakaźnych, które niejednokrotnie dziesiątkowały ludność. O epidemiach nie wspominają co prawda księgi gromadzkie, ale z pewnością dotarły one tutaj, gdyż w latach 1602-1642, w 1651r., 1662r. i w 1704 oraz 1707r. kolejno panowały one w Jarosławiu, Przeworsku, Leżajsku i Sieniawie.

         W warunkach autonomii galicyjskiej Tryńcza i okolice przeżywały okres “prosperity”. W 1885r. w Tryńczy rozpoczął pracę urząd pocztowy, którym kierowała Waleria Skibińska. W roku 1875 w Ubieszynie powstała gminna kasa pożyczkowa z funduszem 320złr. 3ct., która, podobnie jak powstające w innych wioskach kasy, stawiała sobie za cel udzielanie pożyczek pieniężnych gospodarzom dotkniętym nieszczęściami. Gminne kasy pożyczkowe powstały również w Gniewczynie Łańcuckiej – w 1885r., w Gniewczynie Trynieckiej – w 1886r., w Gorzycach i Wólce Ogryzkowej – w 1888r.. Informacje o istnieniu tych kas zawierają Szematyzmy do 1897r. W 1889r. przez Tryńczę została wybudowana szosa strategiczna z Przemyśla do Rozwadowa, a w latach 1896-1900 linia kolejowa z Przeworska do Rozwadowa.

         W XIX wieku Tryńcza wraz z Gorzycami i Wólką Małkową należała do rodziny Kellermanów. W 1908r. folwark tryniecki Daniela Kellerman sprzedała Bronisławowi Nowińskiemu z Leżajska za 100 tysięcy koron. Sumę tę przeznaczyła na wybudowanie w Tryńczy kościoła, co pociągnęło za sobą utworzenie parafii w Tryńczy w 1911r..

         Tryńcza i okoliczne miejscowości w okresie zaborów były pod względem narodowościowym niejednolite. W Tryńczy mieszkali w omawianym okresie przedstawiciele trzech najliczniejszych grup religijnych: rzymscy katolicy, unici (grekokatolicy) i starozakonni (Żydzi). W połowie XIX w. w Tryńczy mieszkało 699 łacińskich katolików i 85 unitów. Natomiast w całej parafii gniewczyńskiej mieszkało 123 Żydów. Największa liczba unitów na terenie obecnej gminy Tryńcza mieszkała w Gorzycach, gdzie zresztą miała swoją siedzibę parafia tego obrządku.

         W czasie I wojny światowej na linii Sanu trwały w latach 1914-1915 zacięte walki między wojskami rosyjskimi a austriackimi o przeprawę mostową na Sanie w Gorzycach. W czasie tych walk most ten został doszczętnie zniszczony; do chwili obecnej pozostały po nim jedynie filary. Ofiary tych walk spoczywają na cmentarzu z I wojny światowej w Gorzycach. Są na nim mogiły żołnierzy niemieckich i austriackich, ale też z tabliczek na krzyżach można odczytać i nazwiska polskie. Cmentarzem tym opiekuje się młodzież szkolna. Mimo bliskości działań wojennych I wojna nie przyniosła zbyt wielu zniszczeń. W Tryńczy, w trakcie działań wojennych uszkodzony został kościół oraz spalono drewniany most na Wisłoku.

         Okres międzywojenny – już w warunkach niepodległego bytu naszego kraju – obfituje w różnego rodzaju wydarzenia mające miejsce w Tryńczy i w okolicznych miejscowościach. Ograniczymy się tylko do kilku. W latach dwudziestych XX wieku powstały kółka rolnicze w Gorzycach, Głogowcu, Gniewczynie, Jagielle, Tryńczy i Ubieszynie. Prężnie rozwijał się ruch ludowy. W 1922r. folwark tryniecki obejmuje po ojcu Marian Nowiński, który odbudował i unowocześnił gospodarstwo. W 1927r. dzięki staraniom nauczyciela Juliana Martynowskiego powstaje w Tryńczy Spółdzielnia Mleczarska, do której początkowo należało 18 osób. W 1931r. Spółdzielnia wybudowała dla siebie budynek, w którym prowadzono skup mleka oraz wytwarzano masło i sery. W 1928r. rozpoczęto w Tryńczy budowę mostu na Wisłoku. W związku z reformą administracyjną w 1935r., Tryńcza stała się siedzibą urzędu gminy zbiorowej, która obejmowała Głogowiec, Gniewczynę Łańcucką i Tryniecką, Gorzyce, Jagiełłę, Tryńczę, Ubieszyn, Wólkę Małkową i Ogryzkową. W 1936r. w Tryńczy powstało koło Stronnictwa Ludowego.

         Wraz z wybuchem II wojny światowej rozpoczęły się naloty niemieckie na Przeworsk oraz na linię kolejową Przeworsk – Rozwadów. 10.IX.1939r. do Tryńczy wkraczają pierwsze oddziały niemieckie. W tym też dniu zginęli w Tryńczy, próbując zniszczyć niemiecki czołg, rotmistrz Tytus Dunin i podchorąży Konstanty Ostrowski. Ich groby znajdują się na trynieckim cmentarzu. W Gorzycach przez cały okres niemieckiej okupacji stacjonował oddział niemiecki w specjalnie pobudowanych barakach. Obecnie w jednym z nich jest kościół parafialny a w drugim Dom Nauczyciela. W lesie nieopodal Gorzyc działał silny oddział Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich. W gminie Tryńcza komendantem BCh był Józef Czarny “Sojka” z Gniewczyny. Dziełem ich walki z okupantem było m.in. wysadzenie mostu na Wisłoku w Tryńczy. Oddziały AK i BCh na tym terenie musiały ponadto walczyć z bojówkami OUN – UPA. Niedaleko Gorzyc, w Wólce Pełkińskiej Niemcy założyli obóz przejściowy dla jeńców rosyjskich, którzy dostali się do niewoli w chwili przekraczania przez Niemców granicy na Sanie w 1941r.. obóz ten miał obszar 7 hektarów. Niemcy przetrzymywali w nim ok. 30 tyœ. Rosjan, Żydów i Cyganów, z czego 6-7 tysięcy zginęło na skutek zimna, chorób, głodu. Groby tych ofiar znajdują się na cmentarzu wojennym z II wojny światowej w Jagielle – Niechciałce. Cmentarz ten corocznie porządkuje młodzież szkolna z Gorzyc i Jagiełły. 27.VII.1944r. teren całej gminy Tryńcza doczekał się wyzwolenia spod okupacji niemieckiej.